در این مقاله، پس از بررسی مختصر اصطلاح تساهل و تسامح و پیشینه آن در غرب و فرهنگ اسلامی، با توجه به ارتباط و تاثیر مسایل سیاسی، تاریخی و اجتماعی بر ذهن هنرمند و اثر او، به اختصار دوره سیاسی، تاریخی و اجتماعی حافظ توصیف شده است. نگارنده کوشیده است، تساهل و تسامح را از دیدگاه شاعر بر پایه سه محور بیان کند؛ محور نخست اندیشه حافظ درباره گناه است. در این بخش، گناه به عنوان تقدیر الهی، گناه نخستین آدم و حوا، گناه و بخشش آن که محل ظهور رحمت الهی است، بی اثری زهد یا فسق در نظام هستی و نیز نامعلومی پایان کار انسان و اعمال او، بررسی می شود. در محور دوم؛ روح تساهل آمیز حافظ و موضوع هایی؛ چون اغتنام وقت، جواز گناه، تمایل به شادخواری و باده زداینده گناه، بررسی می شود. در محور سوم؛ نگاه حافظ به زندگی فردی و اجتماعی و ارایه الگوی رفتاری بر پایه سازواری و تساهل (مدارا با دشمنان، نفی خودخواهی، نفی دنیا اندوزی، نفی مطلق بدکاری، کرم پیشگی و مهرجویی و وحدت ادیان) بررسی می شود.

مکتب انسان ساز اسلام ،براساس تعالیم والای قرآن کریم و سیرة رسول وحی (ص ) و در مقام دینی سمحه و سهله ، اختلاف بین امّتها و مذاهب را امری طبیعی و جایز و آن را از مقتضیّات حکمت بالغة الهی دانسته و پیروان خویش را از مجادله های خصومت بار با دیگر طریقتها بر حذر داشته است . باوجود این ، گاه اختلاف قولی و فعلی امّتها، بدلیل انحراف از معیار حقیقت ، دستمایة نوعی عصبیّت خشونت بار و احیاناً جنگ و خونریزی شده است و هر گروهی با توسّل به استدلال و برهان ، خود رامحک و معیار تمام حقیقت دانسته و دیگران را به بدعت و الحاد و کفر متّهم کرده است . در این میان، عارفان روشن بین و صاحب بصیرت ، با تکیه بر آموزه های دین ، با تکیه بر شعار >الطّرق الی الله بعددنفوس الخلایق < مقصود و مقصد هم طریقتها را یکی دانسته و آنان را به مدارا و تسامح و تساهل فراخوانده و کوشیده اند آرمانشهری جهانی بنیان نهند که همة مردم با هر باور و اعتقادی بتوانند با یکدیگردر کمال صلح و آرامش زندگی کنند. این مقاله، در پی آن است به پاره ای از اصول و مفاهیم آموزه های عرفان اسلامی در اتّحاد و اتّفاق طریقتها اشاره کند.

«تساهل» و «تسامح» به معنای مدارا و تحمل عقاید و رفتار مخالف است. عارفان با تمسک به قرآن و احادیث، همواره به دنبال ایجاد جامعه ای بودند که در آن انسان ها با هر دین و مذهب، در کنار هم با صلح و آرامش زندگی کنند و به هم عشق بورزند. آنها کوشیده اند جامعهٔ بشری را از سخت گیری و تعصّب و کج راهه هایی که به خصومت و دشمنی ملت ها منتهی می شود، نجات دهند. همچنین، بیشتر اختلاف ملت ها را ناشی از خیالات و تصورات باطل از یکدیگر و نسبت های ناروایی می دانند که ظاهربینان بر مذاهب دیگر بسته اند که خود نشان از سوء برداشت ها و درک نکردن حقیقت است. این پژوهش با بررسی مثنوی های عطار بر آن است تا با توجه به جریان های فکری، دینی و مذهبی عصر و محیط زندگی عطار، رویکرد او به تساهل و تسامح را بیان کند و نشان دهد که عطار تفاوت ادیان و مذاهب را مهم نمی دانست و ضمن دعوت همگان به دوری از تعصب در دین و مذهب، آنها را به صلح و دوستی و تلاش در کسب فضیلت های انسانی فرا می خواند. بدین منظور، پس از اشاره به معانی لغوی و اصطلاحی «تساهل» و «تسامح» و بررسی مبانی آن در غرب و اسلام، تساهل و تسامح دینی از لحاظ عرصه و قلمرو بر پایه چهار مثنوی عطار (منطق الطیر، مصیبت نامه، الاهی نامه و اسرارنامه) بررسی، و عوامل برجسته اعتقاد به این اصل مهم از منظر عطار ریشه یابی می شود.

جامعه بشری از آغاز تا به امروز گرفتار جنگ، کشتار، خشونت و قربانی نزاع های مختلف قومی، دینی و سیاسی بوده است. یک سویه نگری های انجام گرفته، نبود مدارا، تساهل و تسامح در نابودی سرمایه های انسانی، فرهنگی و اجتماعی، نقش اصلی را داشته است. مدارا و تحمل یکی از حلقه های مغفول مانده اخلاقیات در تاریخ اجتماعی بسیاری از ملل جهان است. شناخت و بازنگری آرای گذشتگان در متون ادبی به عنوان آینه و سامان دهنده جامعه می تواند ما را در کاهش یا حل چالش های فرارو در عرصه های داخلی و خارجی کمک کند. نویسندگان مقاله درصددند تا تحمل و مدارا را به عنوان یکی از الگوهای اخلاق اجتماعی در قصاید حکیم ناصرخسرو قبادیانی بررسی و تحلیل کنند. یافته های پژوهش نشان می دهد که موضوع مدارا، به شکل های گوناگون از سوی شاعر خرد به تصویر کشیده شده است. علی رغم سفارش های این شاعر به رعایت تحمل و مدارا، به علت غلبه تعصب، تحجر، جزم اندیشی و ... گسترش آن در جامعه عصر ناصرخسرو، امکان پذیر نبوده است و سرانجام کار شاعر به حذف، راندن و تاراندن انجامیده است.

از مواردی که مایة اختلاف میان جبرگرایان و معتقدان به آزادی انسان گردیده؛آیاتیست که دربارة هدایت و ضلالت در قرآن کریم آمده است . خداوند در قرآن, در بسیاری از موارد, ارشاد و گمراهی را به خود نسبت داده است. برخی از گروههای اسلامی, مانند اشعریان, که معتقد به خلق افعال از جانب خداوند هستند؛ از این آیات برداشت جبری نموده و معتقد شدند که خداوند در مؤمنان, هدایت و در کافران, کفر و معصیت, خلق نموده و اینها هرگز هدایت نمی شوند؛ امّا معتقدان به آزادی انسان (امامیّه و معتزله )، با در نظر گرفتن معانی متعدّدبرای هدایت وضلالت,بگونه ای آدمی رادرگزینش راه رشدوگمراهی,مختار دانسته اند. مولانا نیز به گونه های مختلف, آزاد اندیشی خود را در زمینه های گوناگون و از جمله در دربارة هدایت و اضلال, آشکار نموده است؛ آن چنان که تلویحاً روح تساهل و تسامح را به مخاطبانش القا می کند. او معتقد است: از آن جا که هر انسانی استعداد جهت گیری بسوی خوبی را دارد؛ نمی توان حتی نسبت به کافران هم تکبّر ورزید؛ چون سرانجام امور, دقیقاً مشخص نیست و در ضمن, مؤمنان هم از ضلالت و گناه در امان نیستند.